Het Aktiverend Volksteater

In het kader van de Spanjeprojecten heeft Witte Rook kunstenaar David Maroto uitgenodigd. In zijn onderzoek verbindt hij de gedeelde Spaanse en Nederlandse geschiedenis aan twee gebeurtenissen uit het recente verleden: de dood van de Spaanse dictator Franco in 1975 en de uitvoering van het theaterstuk ‘Franco de tweede’ door het Bredase ‘aktiverend volksteater’ in 1976. Gebeurtenissen die niet los gezien kunnen worden van de Spaanse burgeroorlog en zijn eigen familiegeschiedenis, waarbij David zijn onderzoek via geheugen en orale overdracht ontsluit.

In zijn werk onderzoekt hij de buitengerechtelijke executie van zijn grootvader Manuel, wat plaatsvond tijdens de Spaanse Burgeroorlog die ontstond als gevolg van de staatsgreep door generaal Franco in 1936. David reconstrueert deze geschiedenis van geweld, en hoe deze wordt belichaamd in een persoonlijke ervaring en zijn familiegeschiedenis – deze is nog steeds onderdrukt door een stilte van waaruit de herinnering moet worden hersteld. Zo was zijn grootvader geen soldaat noch van politieke betekenis, maar een boer die een eenvoudig leven leidde met zijn gezin in een kleine stad. Vele decennia en regeringswissels verder weigert de Spaanse staat nog steeds om het massagraf waar Manuel ligt te openen en zo de, naar schatting 400 slachtoffers, te identificeren en nabestaanden antwoorden te geven door hen de mogelijkheid te ontzeggen de vermisten onder menswaardige omstandigheden te herbegraven.

Het ‘aktiverend volksteater’ is de naam van een groep Nederlandse performers, filmmakers en culturele activisten die in de jaren 70 van de vorige eeuw in Breda actief waren. In 1976 voerden ze een theaterstuk op genaamd ‘Franco de tweede’, dat ging over de erfenis van de Spaanse dictator en de door hem benoemde opvolger, koning Juan Carlos. In het stuk interacteerden acteurs met poppen, muziek en dia projecties, en liep in die zin vooruit op interdisciplinaire producties. ‘Franco de tweede’ werd uitgevoerd in een decennium dat Nederland een toevluchtsoord werd voor Spaanse ballingen van het Franco regime. Het ‘aktiverend volksteater’ wilde bewustzijn en solidariteit creëren met de strijd in Spanje tegen de fascistische onderdrukking.

David maakt nieuw werk op basis van onderzoek naar ‘Franco de tweede’ via archiefmateriaal van het Stadsarchief Breda en het voeren van gesprekken met de betrokkenen zoals de oud-leden van de groep (o.a. Bob Entrop en Gerard Arkink). Dit heeft als doel om materialen (poppen) zoals gebruikt in de uitvoering te reconstrueren, maar ook om meer inzicht te krijgen in de ontvangst door het publiek en de media om tot een situatieschets te komen van de tijdgeest. Door een parallel te trekken tussen de eigen familiegeschiedenis en dit specifieke toneelstuk verbindt David op diverse niveaus verschillende aspecten van de hedendaagse Spaanse geschiedenis aan elkaar vanuit een Bredaas perspectief.

David Maroto vertrekt in het project Het Aktiverend Volksteater vanuit zijn methodiek als kunstenaar door ook de verschillende elementen die deel uitmaken van zijn artistieke praktijk hiervan onderdeel te maken. Een voorbeeld is het concept van bezetenheid ofwel de mogelijkheid om ideeën, gedachten en emoties door de tijd heen – zelfs na de dood – van lichaam naar lichaam te laten reizen. In de traditie van het overdragen van verhalen en geschiedenissen van generatie op generatie heeft David een methode ontwikkeld genaamd Transmission School, waarbij er mondelinge overdracht plaatsvindt. Via objecten, structuren en ongeschreven afspraken wordt informatie doorgegeven en van nieuwe betekenis voorzien. In dit project zal hij samenwerken met performer Jessica van Deursen, die de installatie zal activeren door de gebruikelijke verklarende tekst te vervangen door verbale communicatie. Zij zal bezoekers begeleiden aan de hand van objecten zoals kleibustes, muurschilderingen en tekeningen, die zij inzet als geheugensteun om te vertellen. Hiermee ontstaat er interactie met de bezoeker en mogelijkheden om te reflecteren op de fundamentele relatie tussen artistieke creatie, het spreken als vormen van communicatie en het behoud van de toekomstige herinnering. Er is zelfs een parallel te trekken tussen het poppentheater: de performer vervult een vergelijkbare rol waarbij zij haar lichaam in dienst stelt van het verhaal, in dit geval het onderzoek van David.

De presentatie van dit project vindt plaats in de maand juni 2026 in de StadsGalerij te Breda in de vorm van een tentoonstelling waarbij het onderzoek wordt gedeeld via performance.

Breda en Spanje kennen een rijke gezamenlijke historie vol illustere figuren zoals koning Filips II van Spanje en de Vader des Vaderlands Willem van Oranje. De sleutelpositie van Breda is zelfs vereeuwigd in het wereldberoemde schilder La Rendición de Breda uit 1634-1635 van Diego Velázquez dat hangt in het Prado Museum te Madrid. Ook monumenten en straatnamen markeren de gedeelde historie met Spanje en maken deze op verschillende manieren herkenbaar in het dagelijks leven. Echter, geschiedenis is een verzameling van feiten en interpretaties alleen.

De nalatenschap van Generaal Franco bij het overdragen van de macht aan het staatshoofd Koning Juan Carlos had gevolgen die vandaag de dag nog steeds voelbaar zijn in Spanje. Dit project valt samen met de 50ste verjaardag van het stuk ‘Franco de tweede’ (1976-2026), en volgt op de viering van 50 jaar transitie in 2025, zoals in Spanje het ontstaan van de democratie is gevierd. Een moment om stil te staan bij de onschuldige slachtoffers, maar ook een moment van solidariteit zoals verbeeld in het stuk van het ‘aktiverend volksteater’. Omdat historie geen geïsoleerd gegeven is en resoneert in de maatschappij is het belangrijk om daar voortdurend nieuwe perspectieven aan toe te voegen. Dit project geeft hieraan invulling door niet alleen te richten op de historie van Spanje met een grote H, maar ook door de lens van persoonlijke ervaringen te kijken.

David Maroto is een Spaanse beeldend kunstenaar die gevestigd is in Nederland. In 2019 promoveerde hij aan het Edinburgh College of Art (begeleiders Maria Fusco en Jane McKie), in samenwerking met het Dutch Art Institute (DAI), waar hij eerder zijn MFA-diploma behaalde. Zijn doctoraatsproject heet The Artist’s Novel: The Novel as a Medium in the Visual Arts, dat als boek in twee delen verscheen bij Mousse Publishing, eveneens in 2020. Onlangs is een Spaanse vertaling van dit boek verschenen (Greylock Editorial, 2025). Als beeldend kunstenaar heeft hij in samenwerking met Joanna Zielińska, Senior Curator bij het M HKA (Museum voor Hedendaagse Kunst in Antwerpen) een langlopend project ontwikkeld met de naam The Book Lovers. Sinds 2011 werken ze aan de creatie van een collectie en bibliografie van kunstenaarsromans met de steun van het M HKA. David heeft talrijke kunstenaarsromans, essays, interviews en artikelen gepubliceerd, en diverse publicaties samengesteld, waaronder Artist Novels (Sternberg Press, 2015); Tamam Shud (Sternberg Press, 2018); en het artikel ‘Valid Fictional Contributions to Non-Fictional Debates: Fictocritical Writing in Artistic Research’ (Acta Academiae Artium Vilnensis, 2023).

Jessica studeerde beeldende kunst aan de Willem de Kooning Academie in Rotterdam, Performance Art & Community Art aan Codarts / het Piet Zwart Instituut (Master Kunsteducatie) en volgde een minor Filosofie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. In haar artistieke praktijk creëert zij zintuiglijke performances, muziek, rituelen, speculatieve tools, online interactief videowerk, performances en installaties.