Het verleden helen

‘Niet alles wat onder ogen wordt gezien kan worden veranderd, maar niets kan worden veranderd totdat het onder ogen wordt gezien’. De Amerikaanse burgerrechtenactivist James Baldwin schreef dit in 1962, maar de boodschap blijft in 2026 nog onverminderd relevant. Wanneer trauma’s uit het verleden niet worden aangekeken, is de kans groot dat deze gebeurtenissen doorwerken in het heden. Dat geldt niet alleen op individueel niveau, maar ook voor samenlevingen als geheel. In Spanje is de omgang met het verleden alomtegenwoordig in het dagelijks leven. Onopgeloste en onuitgesproken spanningen rond de Spaanse Burgeroorlog (1936-1939) en de daaropvolgende dictatuur van Francisco Franco (1939-1975) komen tot uiting in de hedendaagse maatschappij; in de politiek, maar ook op straat en binnen families.

In dat spanningsveld spelen kunstenaars een belangrijke rol. Zij belichten kwesties die worden ontweken of verzwegen. Nu het fundament van onze democratie soms op los zand lijkt te rusten en fascistische tendensen aan terrein winnen, is die kritische reflectie broodnodig. In Spanje en erbuiten dragen hedendaagse kunstenaars actief bij aan het herstel van het collectieve geheugen.(1) Éen van hen is de in Rotterdam gevestigde Spaanse kunstenaar David Maroto (Valdepeñas, 1976). De problematische erfenis van Spanje speelt een grote rol in zowel zijn persoonlijke leven als zijn artistieke praktijk. Witte Rook nodigde hem uit in het kader van de Spanjeprojecten, een residentieprogramma waarin de gedeelde Spaanse en Nederlandse geschiedenis in een hedendaags perspectief wordt geplaatst.

Davids werken gaan over de persoonlijke overdracht van verhalen. In zijn kunstenaarschap onderzoekt hij de rol die handmatig schrijven, tekenen en spreken spelen in het doorgeven, bewaren en herstellen van herinneringen. Tijdens zijn residentie in Witte Rook besloot hij zijn familieverhaal te verbinden aan een opmerkelijke theatervoorstelling uit zijn geboortejaar 1976. De voorstelling droeg de titel Franco de Tweede en werd gemaakt door een groep met de naam Aktiverend Volksteater. Franco de Tweede werd opgevoerd in diverse steden, waaronder het Vlaamse Aalst, en Breda, de thuisbasis van de theatergroep. Toen David vorig jaar foto’s en een aankondigingsposter van dit stuk vond in het Bredase Stadsarchief, was zijn fascinatie meteen gewekt.

In de kunstinstallatie Het Aktiverend Volksteater komen meerdere geschiedenissen samen. David onderzocht de paralellen tussen zijn eigen werkwijze en die van het theaterstuk. ‘Het is één groot onderzoeksproject. De hoofdvraag is hoe de Historie met een hoofdletter H, de geschiedenis uit de boeken, wordt beleefd en belichaamd in persoonlijke ervaringen. En zo wordt doorgegeven. Door gewone mensen’.

In de presentatie is een historisch object te zien, dat voor David een zeer persoonlijke betekenis heeft. Het is de enige tastbare herinnering die hij heeft van zijn opa Manuel: zijn portemonnee. Manuel werd illegaal geëxecuteerd in de eerste maanden van de Spaanse Burgeroorlog (1936-1939). Deze oorlog was, in grote lijnen, een gewelddadige strijd tussen twee kampen: de republikeinen, die de in 1931 democratisch tot stand gekomen Tweede Spaanse Republiek verdedigden, en de nationalisten met Franco als militair leider. Met hulp van nazi-Duitsland, fascistisch Italië en de Portugese dictator Salazar kon Franco op 1 april 1939 de overwinning verklaren, waarna hij een dictatuur vestigde met sterke fascistische kenmerken. 

4 Oktober 1936 was een gewone dag in Valdepeñas, een stad in de provincie Ciudad Real in de rurale regio La Mancha. Toen Manuel door gewapende groepen werd gevraagd om zich te melden op het stadhuis ging hij direct om snel weer huiswaarts te kunnen keren– maar hij kwam nooit meer terug. ‘Niemand weet waarom. In die tijd kon je om de kleinste dingen om het leven worden gebracht, los van politieke voorkeuren. Als jouw naam werd doorgegeven, was het al te laat. Er vond geen onderzoek plaats. Mijn opa was helemaal niet politiek betrokken, hij was een boer met een eenvoudig leven.’ David probeert het massagraf waar zijn opa in ligt al jaren tevergeefs open te krijgen. Zijn missie is het lichaam van Manuel te identificeren en hem onder waardige omstandigheden opnieuw te begraven. ‘Ik probeer het trauma van mijn familie op te lossen, maar het lukt me niet’. (2)

Met de installatie Het Aktiverend Volksteater benadert David zijn familietrauma nu als kunstenaar. ‘Er wordt vaak gezegd dat je twee keer sterft: de eerste keer wanneer je je biologische grens bereikt; de tweede keer wanneer de laatste persoon die zich jou herinnert je vergeet, of zelf sterft. Mijn opa kan ik niet meer redden, maar zijn herinnering wel. Door hem tot een kunstobject te transformeren, wordt hij ook na mijn dood herinnerd.’

In de expositieruimte van Witte Rook staan ook drie karakteristieke koppen op een rij. Ze doen een denken aan sculpturen uit een ver verleden, maar dat verleden is toch niet zo ver weg. David boetseerde de bustes van klei tijdens zijn residentie. Hun uiterlijk baseerde hij op levensgrote handpoppen uit het theaterstuk Franco de Tweede. Precies vijftig jaar geleden, toen Franco net was overleden, werd dit stuk opgevoerd door het linkse, activistische Aktiverend Volksteater. De poppen verbeeldden Franco, Hitler, de Spaanse koning Juan Carlos en Joseph Luns, op dat moment secretaris-generaal van de NAVO en daarvoor minister van Buitenlandse Zaken in Nederland. Juan Carlos, de kleinzoon van de laatste koning, was tijdens Franco’s leven door hem aangewezen en opgeleid als opvolger. Zo werd de monarchie door de dictator zelf ‘in ere hersteld’. 

Franco de Tweede moet een bijzonder spektakel zijn geweest. Zoals de aankondigingsposter uit 1976 ons vertelt, was het een multimedia-performance, bestaande uit ‘toneel, poppenspel, muziek, diaprojektie, diskussie’. Van de opvoering zijn helaas geen video-opnames gemaakt, en het script en de rekwisieten zijn niet bewaard gebleven. In zijn onderzoek paste David daarom zijn expertise op het gebied van orale overlevering toe. Hij spoorde de makers van Franco de Tweede op, zoals Bob Entrop, de regisseur en oprichter van het theater, technicus Gerard Arkink, poppenspeler Leo Dijkgraaf en actrice Jeannette de Nijs, en vroeg hen naar hun herinneringen aan de voorstelling. 

‘Het was een serieuze voorstelling, niet ironisch bedoeld. Het was namelijk een uiting van kritiek op de weinig kritische diplomatieke houding van West-Europa tegenover de Franco-dictatuur. Luns was de weg voor Spanje al aan het vrij maken om bij de NAVO te komen.’ In Nederland werd op dat moment echter met veel wantrouwen gekeken naar de actuele politieke situatie in Spanje.(3) Enkele dagen na de dood van Franco, had Juan Carlos al verkondigd dat Spanje een nieuwe fase in zou gaan. Wat die fase precies in ging houden, was nog maar de vraag. De theatermakers waren sceptisch en suggereerden dat Juan Carlos een tweede Franco zou zijn. Het theaterstuk was extra beladen omdat zij tot stand kwam samen met Spaanse politieke vluchtelingen, die in Nederland in ballingschap leefden. In de voorstelling werden dia’s met confronterende beelden van slachtoffers van de burgeroorlog afgewisseld met eigentijdse foto’s van zonnende toeristen op de Spaanse stranden.

Tijdens én na de dictatuur in Spanje speelde het zwijgen een belangrijke rol. Onder Franco werd vooral het verhaal van de ‘overwinnaars’ verteld. Na zijn natuurlijke dood in 1975 koos Spanje voor een amnestiebeleid, vaak aangeduid als el pacto del olvido (het pact der vergetelheid). Om de overgang naar democratie te bevorderen, werd een groot deel van de misdaden uit de dictatuur niet vervolgd. Veel militairen, agenten en politici uit Franco’s regime bleven bovendien actief binnen de nieuwe democratie.(4) Deze strategie valt in retrospectief effectief te noemen, maar volgens velen klinken Franco’s waarden en wetten anno 2026 nog altijd door in het huidige Spaanse bestuur.

David ervaarde het effect van een dergelijk stilzwijgen ook op persoonlijk niveau, binnen zijn eigen gezin, tijdens zijn jeugd – en daarna. ‘In mijn familie werd niet gepraat over de dood van mijn opa. Als kind werd het vanzelf normaal. Die stilte. Mijn moeder overleed in 2020, en ik heb er nooit echt met haar over kunnen praten. Ik ben de eerste die de stilte verbreekt’.

In Davids interactieve installatie in Witte Rook is van stilte geen sprake. Performers gidsen bezoekers langs de objecten en verbinden de geschiedenissen mondeling. Er is bewust géén tentoonstellingstekst. ‘Ik draag de inhoud van mijn onderzoek uitsluitend mondeling over aan een groep performers. Zij doen tijdens de tentoonstellingsperiode hetzelfde met bezoekers. Het is een handeling van toe-eigening’. Betekenis ontstaat in het gesprek tussen bezoeker en performer. De geschiedenis is geen statisch gegeven, maar wordt telkens opnieuw verteld en doorgegeven.

De objecten in Witte Rook worden omgeven door meer dan 40 ingelijste panelen met door David met de hand geschreven teksten. Samen vertellen ze het indringende verhaal van zijn opa, vanuit Davids perspectief. ‘Ik kan de missie om mijn opa een eervolle begrafenis te geven niet doorgeven aan mijn kinderen, want die heb ik niet. Als ik er niet meer ben, en iemand dit leest, begrijpt die persoon wat mijn missie was. En misschien wordt het dan nog eens opgepakt, in andere tijden. Het is mijn verbinding met de toekomst’. ESCULTURA is een monumentaal werk in ontwikkeling, waarvan in Witte Rook nu het eerste deel te zien is. ‘Het is een object dat ik vorm kan geven door de keuzes die ik maak. Zo geef ik vorm aan mijn leven.’

‘Het vrijwillige vergeten van Spanje is de prijs die is betaald voor de ‘democratie’’, zegt David terwijl hij aanhalingstekens in de lucht maakt. ‘Volgens mij is dat ook de boodschap van Franco de Tweede. De Spaanse politiek heeft nooit uit eigen beweging massagraven geopend, uit angst om oude wonden open te halen. Maar die wonden moeten juist worden opengehaald om te kunnen genezen, zodat Spanje een echte democratie kan zijn’. Er moet dus nog een hoop gebeuren. Davids tentoonstelling in Witte Rook is géén politiek statement, benadrukt hij. ‘Het is geen kwestie van goed of fout. Het gaat over menselijke waardigheid’.

1. De Spaanse regering is zich bewust van deze urgentie, en herdenkt van 2025 tot 2026 España en libertad. 50 años (Spanje in vrijheid. 50 jaar), waarbij kunstenaars worden uitgenodigd via diverse artistieke projecten en tentoonstellingen het denken over vrijheid te stimuleren. Daarover lees je hier meer in het Engels.

2. Lees meer over de massagraven in Spanje in bijvoorbeeld in dit artikel van het NRC uit november 2025, of kijk de documentaire The Silence of the Others.

3. Lees en luister meer over de houding van Nederland tegenover Spanje in Europese context in artikelen en radio-interviews van Stefanie Massink van de Universiteit van Utrecht.

4. In deze documentaire wordt het proces naar democratie, de Transición, belicht.